Önce kayıklar vardı, sonra Şirket-i Hayriye

Tarih boyunca, İstanbul’da vapur işletmeciliğinin gelişmeye başladığı 19. yüzyıl ortalarına kadar, denizyolu ulaşımının en temel araçları kayıklar oldu. Kayıkçılık yasal düzenlemelerle belirli kurallar çerçevesinde gerçekleştirilen örgütlü bir iş koluydu. Osmanlı döneminde İstanbul’un içi ve yakın çevresinde İstanbul-Mudanya, İstanbul-Üsküdar, Eminönü-Karaköy arasında, Haliç ve Boğaziçi’nde kayık, pereme ve mavnalarla yolcu ve yük taşımacılığı yapılırdı. Kayıkların sayısı 1844 yılında 19 bin idi.

Hem seyir güvenliği bulunmayan hem de toplu ulaştırma aracı niteliği olmayan kayıklar, giderek artan kent içi ulaşım talebini karşılayamaz oldu ve 1828’de İstanbul ilk kez vapurla tanıştı. İlk vapurlar yolcu ve yük taşıyordu. Önce yabancılar buharlı gemi işletmeye başladı. Boğaz’ın iki yakasının rağbet görmesini fırsat bilen biri İngiliz, öteki Rus iki işletme, kapitülasyonların kendilerine verdiği haklardan yararlanarak 1837’de iki vapur çalıştırmaya başladı.

ŞİRKET-İ HAYRİYE

Osmanlı Hazine-i Hassa Vapurları İdaresi, 1844’te Hümapervaz adlı vapurla Boğaz’da yolcu taşımacılığına girişti. Böylece kayıklarla saatler süren yolculuklar yarı yarıya kısaldı. Özellikle yaz aylarında mesirelere, ayazmalara, çayırlara sefa yapmaya gitmek isteyen halk artık vapurları tercih etmeye başlamıştı. O zamanlar ortaya çıkan bu talep, Şirket-i Hayriye’nin kurulmasını sağladı.

Şirket-i Hayriye, 1851 yılında kuruldu ve İstanbul´un günlük yaşantısı içinde 94 yıl boyunca hizmet verdi. Şirket-i Hayriye´nin kurulmasıyla birlikte hemen İngiltere´deki ünlü gemi tezgâhlarına altı adet vapur sipariş edildi. Bu vapurlar 60 beygir gücünde, yandan çarklı, saatte beş-altı mil hız yapabilen ahşap teknelerdi. Kaptan köşkleri ve ana güverteler şimdiki gibi kapalı olmadığından, kaptanlar ve yolcular kış aylarında zorluk çekiyorlardı. Şirket-i Hayriye’nin, 1912 yılına gelindiğinde 25 gemiden oluşan filosu ile günlük denizyolunda taşınan yolcu sayısı yaklaşık 49 bine ulaşmıştı. 1851’de kurulan Şirket-i Hayriye, 1945’te hükümet tarafından satın alınıp Şehir Hatları’na devredilinceye kadar İstanbul ve Boğaziçi arasında vapurlarla yolcu taşımacılığı yaptı. Şirket-i Hayriye, Osmanlı Devleti’nde kurulmuş ilk anonim işletme oldu.

18 Kasım 1977 Hürriyet

ŞEHİR HATLARI İŞLETMESİ

Şehir Hatları İşletmesi önce Denizbank (1938) ardından Devlet Deniz Yolları İşletmesi Umum Müdürlüğü (1939), sonra Denizcilik Bankası (1952), ardından Türkiye Denizcilik Kurumu (1983), sonra Türkiye Denizcilik İşletmesi (TDİ) Genel Müdürlüğü (1984) bünyesinde yer aldı. Vapuru kullanan yolcu sayısı 1975 yılında günlük 279 bindi. 1985’te toplam kent içi taşımacılıkta deniz yolu taşımacılığının payı yüzde 7.4’tü, 1990’da bu oran yüzde 8.4 oldu.

TDİ, 2005’te İstanbul Büyükşehir Belediye iştiraki olan ve feribot taşımacılığı yapan İstanbul Deniz Otobüsleri A.Ş.’ye (İDO) devredildi. İDO, 2011 yılında feribotlar ve arabalı vapurlar kapsamında özelleştirildi, bunun dışındaki vapurlar Şehir Hatları A.Ş. olarak İstanbul Büyükşehir bünyesinde işletilmeye devam ediliyor.

2017 / Serkan Ocak
Kaynak: Atlas İstanbul

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir