İlk Müslüman psikoloji âlimleri

B: Osman Hamdi Bey’in “İlahiyatçı” tablosu. (1907)

Müslüman âlimler, felsefi veya fenni çalışmalar içerisinde psikolojik bazı konulara yer vermiştir. Bu âlimlerden ilki el-Kindi’dir (801-866). Kindi, psikolojiyle alakalı olarak uyku ve rüyalar, üzüntüyü yok etme yolları üzerinde incelemeler yapmıştır. Kindi; üzüntüyü, insanlarla iletişimi koparıcı, sevgiyi yok edici, psikoloji bozucu ruhsal bir problem olarak tanımlamıştır. “Üzüntüden Kurtulma Yolları” adlı eserinde denetimsiz öfke ve şehevi duyguların ortaya çıkardığı nevrotik problemlerden söz etmiş, bunlardan kurtulma yollarını göstermiştir.

Taberi (838-870) ise çocuk gelişimi ile ilgilenmiştir. Psikolojik sorunlar yaşayan hastalara temel psikoterapi tekniklerini uygulamış, hastalarına üzüntüden kurtulmaları, kendilerini daha iyi hissetmeleri için gülmelerini ve espritüel olmalarını tavsiye etmiştir. Taberi’nin uyguladığı bir diğer tedavi yöntemi modern psikolojinin klinik çalışmalarda sıkça kullandığı danışma terapisi yöntemidir.

Bir diğer önemli İslam âlimi Ebu Zeyd El-Belhi’ye (854-934) ilk psikiyatrist diyebiliriz. El-Belhi ilk defa psikolojik rahatsızlıkları norotik ve psikotik olarak sınıflandırmıştır. Bunlar, korku ve anksiyete, kızgınlık ve agresiflik, üzüntü ve depresyon ve obsesyondur. Bununla beraber fizyolojik ve psikolojik rahatsızlıkları da karşılaştırmış ve hastaların içsel (ruhsal) durumlarının fizyolojik belirtiler gösteren aslında psikolojik olan (psikosomatik) bazı durumlar ortaya çıkardığını göstermiştir.

Ebu Bekir El-Razi (864-932) hastalarına umut verme, onları yüreklendirme, kendilerini daha iyi hissetmelerini sağlama, bu şekilde hızlı bir dönüşüm kaydetmeyi hedeflemiştir. El-Razi, beklenmedik ve ani gelişen duygusal patlamaların hızlı gelişen psikolojik, psikosomatik ve organik bazı hastalıklara yol açabileceğini söylemiştir.

El-Razi, “el-Tıbb el-Ruhani” adlı eserinde ruhsal temelli duygusal ve psikolojik bazı rahatsızlıkların hangi yollarla tedavi edilebileceğini ortaya koymuştur. Dini inancın zihinsel rahatsızlıklarla baş etmede, kendini iyi hissetme önemli olduğunu söylemiştir.

Farabi (870-950) bilimsel çalışmalarını sosyal psikoloji alanında yapmıştır. Model şehir fikri bunlardan en meşhur olanıdır. Farabi, insanların birbirlerine ihtiyaç duyduğu fikrini savunmuştur. Farabi’ye göre bir kimse diğerlerinin yardımı olmadan tam mükemmel olamaz. Farabi, rüyaların sebepleri hakkında da eser vermiştir. Farabi’nin önemli psikolojik çalışması müziğin zekâ ve psikolojik tedavi üzerinde etkilerini inceleyen araştırmalarıdır.

Psikoloji ile ilgilenen diğer bir filozof da İbn Miskeveyh’dir (932-1030). İbn Miskeveyh, duygusal birçok problemin ruhsal problemlerle yakın ilişkili olduğunu söylemiştir. Miskeveyh’in çalışmaları, kendini pekiştirme ve tepkisel karşılık gibi bazı kavramları ortaya çıkarmıştır. Bu kavramlara göre eğer kişi nefs-i emmareye uyar, yanlış bir harekette bulunursa bu, günahlara olan eğilimlerini kendi kendini terbiye ederek ve zıt tepkiler vererek yok etmeye çalışır. Bu davranışlardan bazıları fakirlere para vermek veya oruç tutmaktır.

İbn Sina (980-1037), “Şifa” isimli eserinin birçok bölümünde zihnin beden, duyum ve algı üzerindeki etkilerinden söz etmiştir. İbn Sina; ruhsal hallerin, çeşitli duygu ve heyecanların, beden üzerinde önemli etkilere yol açtığını tespit etmiştir. Bu tespit, İbn Sina’yı psikosomatik tıp dalının öncülerinden biri yapmıştır. İbn Sina’nın psikoloji ilmine bir diğer önemli katkısı ilişki testleri denen, psikanalizde bilinçaltı hatıralara ve geçmiş yaşantılara ulaşmak için kullanılan araştırma tekniğini Freud ve Bruner gibi psikanalistlerden önce kullanmış olmasıdır. Çocuklarda aşırı ruhsal tepkilerin tedavisi, stres ve ölüm korkusunu yenme üzerine, günümüzde de değerini koruyan kıymetli eserler vermiştir. İbn Sina genellikle psikolojik ve fizyolojik rahatsızlıklar arasında bir ilişkinin olduğunu söylemiştir. Günümüzde melankoli olarak adlandırılan bazı psikolojik rahatsızlıkların gelişen bir fobi olabileceğini söylemiştir.

Kaynaklar:
Hayati Hökelekli, İslam Geleneğinde Psikoloji Kültürü.
Amber Haque, Psychology from Islamic Perspective: Contributions of Early Muslim Scholars and Challenges to Contemporary Muslim Psychologists.


Açık Medeniyet
Mayıs – 2019

2 thoughts on “İlk Müslüman psikoloji âlimleri

  1. Bilim tarihinde 15.yy’dan öncesi denilince kafasını kuma gömenler için ibretlik bir kaynak olmuş. Elleriniz dert görmesin.

  2. maalesef yazınızdaki müslüman alimler dediğiniz bazı kişilerin islamla alakası kalmamış,felsefe ve itikat bozukluğu onları mahvetmiş ahiretlerini berbat etmiştir.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir