Doğu Türkistan’da Ticâret

İlk Çağlar Orta Asya ticaretinde, Doğu Türkistan’ın yeri büyüktür. O zamanlarda en uzak ülke olarak Çin ülkesini, Avrupa, hususiyle Bizans ülkelerine bağlayan en büyük karayolu, Doğu Türkistan’dan başlayarak bütün Türk ülkelerini katediyor ve Bizans’a varıyordu. Bu yolun tarihî adı “İpek Yolu” olarak geçer. Şu satırlar, İpek Yolu’na Türklerin ilk çağlardaki hâkimiyetini gösterir:

“Hirth ve Hermann gibi büyük Sinoloğlar Türk İmparatorluğu’nun geniş bir Asya Devleti halinde mevcudiyetinin, Asya’ya büyük bir ticarî ve iktisadi canlılık, refah ve zenginlik getirdiğini ortaya koymuşlardır. (…) İpek Yolu denen ve dünya ticaretinin şahdamarını teşkil eden Çin ile Bizans arasındaki büyük ticaret yolu Türklerin elinde idi.”(1)

Bu ticaret yolunun Türklerin elinde olması Çinlilerin hiç işine gelmiyordu. İşte Çin tecavüzlerinin Doğu Türkistan’a başladığı yıllar olarak, bu devreleri tespit edebilmekteyiz.

Yavaş yavaş Doğu Türkistan’ın şehirlerine sızmaya başlayan Çin tüccar ve memurları, Bizans- Çin ticaret yoluna hâkim olmak istiyorlar. Bunu bir tarihçi şöyle anlatır:

“M.Ö. 140-130 seneleri arasında Türkistan, ticari sahada bir mevki sahibi idi. (…) Bu ticaretten yalnız tüccarlar değil, fakat içlerinden geçtikleri il ve bucaklardaki memurlar da kazanıyordu. Ve bu ticarete mâni olunmamasında büyük menfaatleri vardı. (…) Böylece, Batı Çin’deki memurların, kervanların muntazam vasıl olmaları ve yağma edilmemeleri için ticaret yollarını doğrudan doğruya kendi kontrolleri altına almakta, büyük menfaatleri vardı.”(2)

İşte, Orta Asya ticaret yolunu elde edebilme endişeleri, Türkistan’da kuvvetli bir Türk hâkimiyetini de istemiyordu. Çünkü bu takdirde, Çin için son derece kazançlı bir saha kapanmış olacaktı.

Târihî İpek Yolu, güzergâhı

“Bu sebeplerden dolayı M.S. 73 yılında Tou Ku(okunuşu Dov Gu) komutası altında büyük bir sefere çıkıldı. Kısa bir zamanda bütün Türkistan zapt edildi.”(3)

Çin’in Türkistan’ı zaptı devam etmemiş, bir müddet sonra Türkler tekrar bu ticarete hâkim olmuşlardır.

“Takriben 600 senesine kadar ticaret yolu üzerindeki hâkimiyet muhtelif Türk kavimlerinin elinde kalmış ve bundan hâsıl olan bütün varidattan(gelir) onlar istifade etmişlerdir.”(4)

Doğu Türkistan’ın tarihteki ticarî yerini gördükten sonra, Çin iktidarlarının neden Türk ülkelerine saldırdıklarını, daha iyi anlıyoruz. Bugün için de önemini kaybetmeyen husus şudur ki; Kıta Çini’ni Sibirya’ya, Rusya’ya ve Ön Asya ülkelerine bağlayan tarihî yollar, Doğu Türkistan ve Orta Asya üzerinden geçer. Rusya’nın da Çin ve Hindistan’a inmesi meselesinde aynı şeyi söyleyebiliriz. İşte bunun içindir ki, Doğu ve Batı Türkistan iki komünist ülke arasında paylaşılamıyor. Yeri geldikçe diğer sebepler üzerinde de duracağız.

Yukarıdaki tarihi bilgilerden sonra, bugünkü Türkistan’ın durumuna geçebiliriz.

Doğu Türkistan hiç bir vakit, tarihî ticaret fonksiyonunu kaybetmez. Bugün, bunun ehemmiyetini anlayan Kızıl Çin, Doğu Türkistan ulaşımını daha da genişletmiş ve Pakistan, Hindistan, Rusya gibi komşu ülkelerle ticareti geliştirmiştir. Doğu Türkistan’ın ticarî ürünlerini, fazla zaman kaybetmeksizin, bulunduğu yerden diğer ülkelere nakletmektedir.

1942 yılına kadar Doğu Türkistan’ın ticaret yaptığı ülkelerin başında Rusya, Hindistan, Çin, Almanya, İngiltere gibi memleketler gelmekteydi. Hindistan’a ipek, halı ve kilim ihraç ediliyor, boya, baharat vs. ithal ediliyordu.

Rusya’ya ise; yün, ipek, deri, pamuk, ehlîleştirilmiş hayvan, bağırsak, kuru meyve vb. ihraç ediliyor; oradan da kumaş, kâğıt, şeker, cam, çay, sigara gibi sanayi eşyaları ithal ediliyordu.

Ancak 1949 yılından sonra, Doğu Türkistan’ı işgal eden Kızıl Çin bütün ticaret yollarını kapatmış ve ithalât ve ihracatı kendi inhisarı altına almıştır. Fakat bu, tarihî bir kavga olduğuna göre Doğu Türkistan’ın ticaretini Türkler tekrar ellerine alacaklar ve kendi kaynaklarına sahip çıkacaklardır.

Dipnot:
1 – Yılmaz Öztuna, Türkiye Tarihi, C. I, s. 213. 
2 – Dr. Wolfram Eberhard, Çin Tarihi, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1947, s. 93-95.
3 – A.g.e. s. 108.
4 – İslam Ansiklopedisi, C. III. s. 400.

1973
İsa Yusuf Alptekin (Doğu Türkistan Hükûmeti Sâbık Genel Sekreteri)
Kaynak: Doğu Türkistan Davası

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir